Ana Sayfa
DİLİMİZİ KORUYALIM, ONA SAHİP ÇIKALIM
TÜRK DİLİ SEVDALILARININ BULUŞMA YERİ
Cevap Gönder
Türkçede çoğul, eril ve dişil kavramlar
Türk Dili Sevdalısı

Kayıt: 20 Mar 2005
Bildiriler: 87
Şehir: gaziantep
Alıntıyla Cevap Gönder
Merhabalar,

Çoğul eki olarak bilip kullandığımız ler 'ler, lar 'lar kafamı taktığım hususlardandır.
Dilimize Arapça 'dan ve Farsça 'dan çok sayyda kelime girmiş ve neredeyse Türkçe 'leşmiştir.
Ancak; orijinalinde çoğulu da olan birçok Arapça ya da Farsça kelime, sonlarına ler, lar eklenerek çoğul yapılmaktadır.

Örneğin :
Memur - Memurlar,
Şey - Şeyler,
Eşya - Eşyalar...

Aslında Türkçe olmayan memur kelimesinin orijinal çoğulunun memurin olduğunu, hatta devlet görevlisi anlamına kullanılan bu kelimenin, yani memur kelimesinin erkek görevliyi kastettiğini, bir bayan görevli belirtilmek isteniyorsa ona da memure denildiğini sanıyorum.

Şey ve eşya kelimeleri ise zaten biri tekil, diğeri çoğulu diye biliyorum. Bunlara bir de ler, lar takınca yanlış yapmıyor muyuz?

Sevgili Tahsin MELAN bir yorum getirirse memnun olacağım.

Selam ve sevgilerimle.
Kullanıcı kimliğini gösterİsmet Barlioğlu tarafından gönderilen tüm bildirileri bulÖzel bildiri gönderE-mek gönderKullanıcının web sitesini ziyaret etYIMMSNM
Site Sorumlusu

Kayıt: 29 Ekm 2004
Bildiriler: 1514
Şehir: Frankfurt
Alıntıyla Cevap Gönder
İsmet Bey, bu güzel konuyu gündeme getirmeniz çok iyi oldu. Bunu ara sıra özel iletilerden de yanıtlamaya çalıştım. Burada yapılan açıklamayla sanırım pek çok kişinin soru işaretlerini kaldırabileceğiz.

Beklentilerinize açıklama yapmadan önce sizlerle paylaşmak istediğim Atatürk'le ilgili bir anı var. Bu kısacık anıyı (anekdot demek istemiyorum) aktardığımda sanırım sorularınızın yanıtını Atamızdan almış olacaksınız.

Alıntı:


Atatürk 1922'de yaptığı bir konuşmada "muallime" yerine "muallim hanımlar" diye hitap etmiş, arkasından da dilimizdeki "dişilik eklerini" kullanmak zorunda olmadığımızı ifade etmiştir. Bu anı, Atatürk'ün çok önceleri, Arapça kurallardan arınmış sade Türkçeden yana olduğunu göstermektedir.



Bu sözlerden sonra başka söze hacet var mı dersiniz?

Aslında bu sonuç dilimizin dünya dilleri içerisinde kuralları en sağlam ve güzel bir dil olmasının bir göstergesidir. Düşünebiliyor musunuz erkek ve dişi sözcükler, sözcüklere erkeklik ve dişilik kavramı veren ekler veya çekimler. Arapçada verdiğiniz örneklerde olduğu gibi. Bu aynen Almancada da var. Sözcüklerin tekil ve çoğulu; erkeklik ve dişili değişik yöntemlerle yapılıyor. Dolayısıyla birçok kural ve karışıklıklar ortaya çıkıyor. Ondan sonra da açıklanamayan nedenlerden dolayı kural dışı diye geçiştirmeler. Oysa dilimizin güzelliğine bakın. Öncelikle sözcüklerde erkek ve dişil kavram söz konusu deşil. Arapçadan alınmış olan sözcükler de artık bizim olması nedeniyle bizim kurallarımıza boyun eğmiştir. Dil bu kuralı kendisi yerleştirmiştir. "Memur" dediğimizde bir ayrım söz konusu değildir. "Memur bey" veya "memur hanım" demek yeterlidir. Katip / katibe yerine kullandığımız "sekreter" yine her ikisi için de geçerlidir.

Çoğul eklerinde de durum aynıdır. Onların sözcükleri eğip büküp yeniden şekillendirmeleri değişik kurallara bağlanıyor. Elbette yine kural dışı yazımlar söz konusu oluyor. Verdiğiniz "şey / eşya" örneğinde olduğu gibi. Yine bir örnek: "libas / elbise" Bugün artık "giysi" anlamındaki "libas" sözcüğünü hemen hemen hiç kimse kullanmıyor. Oysa bu sözcüğün çoğulu olan "elbise"yi" tekil kavram taşır gibi kullanıyoruz ve Arapça çoğul olan bu sözcüğe bizim çoğul ekimizi (-ler) ikinci defa çoğul yapmak üzere yüklüyoruz (elbise-ler). Tıpkı "tadil / tadilat" sözcüklerinde olduğu gibi. "Tadilat" zaten çoğuldur (-at eki Arapçada çoğul yapıyor) ama biz bunu "Evde bazı tadilatlar yapacağız." örneğinde olduğu gibi tekil kavram olarak algılıyor dolayısıyla çoğul ekimizi ekliyoruz. Mantık bu. Dolayısıyla artık Arapça çoğulunu da düşünerek iki defa üst üste çoğul yapılmış diyemeyiz. Demememiz lazım. Çünkü artık bu sözcük bizde tekil kavram taşıyarak yaşamaktadır. Türkçeleşmiştir.

Yukarıda da belirttiğim gibi bu durum Almancada da aynen görülmektedir. Oysa dilimizde onların uğraşıp sonuçlandırmaya çalıştıkları karışık kurallarına inat sadece tek bir ek vardır: "-ler" (-lar)

Yıllarca yabancılara (gerek üniversitelerde gerekse özel okul ve kurslarda) Türkçe öğrettim. Bu konu gündeme geldiğinde hayranlıklarını gizleyemeyen yabancıları görmenin zevkini ve dilimizin kurallarındaki tutarlılığın ve sadeliğin haklı gururunu yaşadım. “Türkçede çoğul yapmak için tek kural vardır. O da -ler(-lar) ekini sözcüklerin sonuna eklemenizden ibarettir.” dediğimde inanın ağızları açık kalıyor, büyük bir şaşkınlık yaşıyorlardı.

Umarım beklentileriniz karşılığında elimden geldiğince yanıt verebilmişimdir.

Saygılarımla

_________________
BİRİMİZ HEPİMİZ, HEPİMİZ DİLİMİZ İÇİN. tm
Kullanıcı kimliğini gösterTahsin MELAN tarafından gönderilen tüm bildirileri bulÖzel bildiri gönderE-mek gönderKullanıcının web sitesini ziyaret et
Türk Dili Sevdalısı

Kayıt: 03 Ekm 2004
Bildiriler: 138
Alıntıyla Cevap Gönder
Tahsin Bey, bu soruyu ben sormadım ama aklımdan geçen sorulardı. Çok güzel ve anlamlı bir açıklama yapmışsınız. Ellerinize sağlık. Teşekkürler. Bunun bu şekilde kabullenilmesi ve kullanılması dilimiz adına önemli bir karar ve uygulama. Zaten dediğiniz gibi dil bu tür kelimeleri kendi kurallarına er veya geç uyduruyor. Dil gelişiminin önünde durmak ve onu inkâr etmek mümkün değil.

Hürmetler
Kullanıcı kimliğini gösterEbubekir U. tarafından gönderilen tüm bildirileri bulÖzel bildiri gönder
Türk Dili Sevdalısı

Kayıt: 03 Ekm 2004
Bildiriler: 46
Alıntıyla Cevap Gönder
ler, lar ile ilgili bir de benim sorum olacak.. Gecenin bu vaktinde IRC ( genel ağ sohbeti) de arkadaşımla bir konuyu tartışırken, konu "sizler - bizler" e geldi.

Siz zaten çoğuldur. Buna "ler-lar" eki getirmek doğru mudur?
Yazışma ortamında birçok üst düzey Türkçe bilgisi olan arkadaşlarımın da bu şekilde kullandığını gördüm. Tabii her insan hata yapar. Türkçe kullanımında benim o insanlardan yüz kat daha fazla hatam vardır mutlaka.. Kafam iyice karıştı açıkçası.. Doğrusu hangisi ?

Sizlerle beraber olduğuma çok mutluyum.
Sizle beraber olduğuma çok mutluyum.

Nezaket göstereceğiz derken yanlışlıkla Türkçemizi mi bozuyoruz ?

Saygılarımla
irfaN -
Kullanıcı kimliğini gösterirfaN tarafından gönderilen tüm bildirileri bulÖzel bildiri gönder
Türk Dili Sevdalısı

Kayıt: 30 Mar 2005
Bildiriler: 125
Şehir: Vako-şi, Japonya
Alıntıyla Cevap Gönder
irfaN demiş ki:
Siz zaten çoğuldur. Buna "ler-lar" eki getirmek doğru mudur?

Bendeki dilbilgisi kitabı şöyle diyor:
Alıntı:
Anlatıma abartı katmak isteğiyle birinci ve ikinci kişi adıllarının [zamirlerinin] çoğulları -ler takısıyla bir daha çoğullanır: Sizler, bizler:

...böyleleri bizlerden ırak olsun. Biz çok iyiyiz; sizler nasılsınız?

-ler çoğul takısı almış siz adılının üçüncü kişi adılı gibi tümleyici olduğuna örnek:

Sarp bir dağ köyünde kadınlar, sizlerin yurdunda erkeklerin aldığı vazifeleri görürler.
ZORAKİ DİPLOMAT (Yakup Kadri Karaosmanoğlu.)

(T. N. Gencan. Dilbilgisi. Gözden Geçirilmiş 4. Baskı, TDK Yayınları, Ankara, 1979. sayfa 257)
Kullanıcı kimliğini gösterÇağrı Yalgın tarafından gönderilen tüm bildirileri bulÖzel bildiri gönder
Te?ekkür
Türk Dili Sevdalısı

Kayıt: 20 Mar 2005
Bildiriler: 87
Şehir: gaziantep
Alıntıyla Cevap Gönder
Sevgili Tahsin Melan;

Doyurucu açıklamanız için teşekkür ediyorum.
Geç teşekkürüm siteyi sadece özelime mesajınız geldiğinde ziyaret etmemden kaynaklanıyor.
Özelime gelen bilgilendirme mesajlarına tıkladığımda da doğrudan sayfadaki mesajımın cevabına yönlendirilmediğim -ya da dikkatsizliğimden dolayı farkedemediğim- için atlamış oluyorum.

Bu vesileyle; bir de şu uyarı yazılarından örnek verip bir yorum bekliyorum :

'Lütfen sifonu çekiniz', 'Lütfen ....z'...
Buradaki cümle sonundaki (z) harfi aslında 'lütfen' i de içermiyor mu?

Selam ve sevgilerimle.
Kullanıcı kimliğini gösterİsmet Barlioğlu tarafından gönderilen tüm bildirileri bulÖzel bildiri gönderE-mek gönderKullanıcının web sitesini ziyaret etYIMMSNM
Türk Dili Sevdalısı

Kayıt: 06 Nis 2005
Bildiriler: 51
Şehir: BALIKESİR-Akçay
Alıntıyla Cevap Gönder
Herkese Merhaba,

Uzun zamandır sizlerle birlikte olamadım. Ama buradaki bilgilerden faydalanmaya halâ devam ediyorum. Benim de bu konuda aklıma takılan bir soru var: Özel isimlere getirilen ve "-gil" ekinin yerine kullanılan çoğul ekleri kesme işareti ile ayrılır mı? Yani:

Ahmet ve ailesini, yakınlarını belirtmek için "Ahmetgil"[/code][/code] yerine kullanılan Ahmetler öbeği, Ahmet'ler şeklinde mi, yoksa bitişik olarak Ahmetler şeklinde mi yazılır?
Kullanıcı kimliğini gösterKadir Burçin Şenay tarafından gönderilen tüm bildirileri bulÖzel bildiri gönderE-mek gönder
Site Sorumlusu

Kayıt: 29 Ekm 2004
Bildiriler: 1514
Şehir: Frankfurt
Alıntıyla Cevap Gönder
Merhabalar dost.

Nasıl Ahmetgil dediğimizde Ahmet ve yanındakiler (aile veya arkadaş topluluğu) anlamında bir grubu anlatmak amacıyla kullanıyorsak, Ahmetler dediğimizde de aynı durum söz konusudur. Dolayısıyla birleşik yazıyoruz. Buradaki "-ler" eki çoğul eki olmanın yanı sıra artık addan ad yapan bir ek olarak karşımıza çıkmaktadır.

_________________
BİRİMİZ HEPİMİZ, HEPİMİZ DİLİMİZ İÇİN. tm
Kullanıcı kimliğini gösterTahsin MELAN tarafından gönderilen tüm bildirileri bulÖzel bildiri gönderE-mek gönderKullanıcının web sitesini ziyaret et
-'ler/-'lar
Türk Dili Sevdalısı

Kayıt: 19 Şub 2005
Bildiriler: 289
Şehir: Yarımca-Körfez/Kocaeli
Alıntıyla Cevap Gönder
Arkadaşlar,


Özel adlara eklenen -ler/-lar çoğul eklerinin kesme imiyle ayrılarak yazılması gereken durum da var. Bu ekleri 'benzerleri' anlamında kullanırsak, /'/ kesme imiyle ayırmamız gerekiyor. Bir örnek vereyim:

"Bu millet nice Nene Hatun'lar yetiştirmiştir."

Burada, "bu milletin içinden Nene Hatun gibi pek çok yurtseverin, kahramanın çıktığı" anlatılmak istenmektedir.

_________________
İnal Karagözoğlu
Kullanıcı kimliğini gösterİnal Karagözoğlu tarafından gönderilen tüm bildirileri bulÖzel bildiri gönderKullanıcının web sitesini ziyaret et
Türkçede çoğul, eril ve dişil kavramlar
Bu yazışma ortamında yeni konular açamazsınız
Bu yazışma ortamında bildirilere cevap veremezsiniz
Bu yazışma ortamında bildirileri değiştiremezsiniz
Bu yazışma ortamında bildirileri silemezsiniz
Bu yazışma ortamında anketlerde oy kullanamazsınız
Tüm saatler GMT +2 Saat  
1. sayfa (Toplam 1 sayfa)  

  
  
 Cevap Gönder  
Yeni Sayfa 2