Ana Sayfa
DİLİMİZİ KORUYALIM, ONA SAHİP ÇIKALIM
TÜRK DİLİ SEVDALILARININ BULUŞMA YERİ
Cevap Gönder
Erkilet'in Gizli Dili "Dilce ya da Vartanca"
Türk Dili Sevdalısı

Kayıt: 26 Eyl 2005
Bildiriler: 408
Şehir: KAYSERİ
Alıntıyla Cevap Gönder
Erkilet’in Gizli Dili: DYLCE ya da VARTANCA




“?ark milletinin diyalektolojisinde devamly yer tutan ve büyük bir kyymet ta?yyan bu saha, günün birinde, tamamiyle ortadan kalkmy? olacak, biz de milli kültürümüze ait bu malzemeden mahrum kalmy? olaca?yz.”
Ahmet Cafero?lu

Gizli dil nedir?
Belli gruplaryn, synyflaryn kendileri arasynda geli?tirdikleri rumuzlardan olu?an özel dillerdir. Prof. Ahmet Cafero?lu’nun ifadesine göre, mesela kyzlar dili, avcylar dili, kadyn dili, özel esnaf dili, Anadolu abdallarynyn gizli dili gibi bu sahada örnek te?kil edecek diller var. Cafero?lu, Burdur ve Mu?la yöresi kalaycylarynyn özel bir dil kullandyklaryny da tespit etmi?tir ve bu dille “Erkilet’in ‘dilce’si arasynda ?ekil ve bünyece fark yoktur.” der.
Gizli Dil kullanmanyn dayanylmaz cazibesi
Gizli dil, bir yönüyle argo olarak ifade edilebiliyor. Ynsanlar, çok eski zamanlardan beri ba?kalarynyn anlayamayaca?y bir rumuz kullanmanyn cazibesini ya?amaktadyrlar. Özellikle meslek kurulu?laryna mensup insanlaryn kendi aralarynda geli?tirdikleri argo bu konuda örnek gösterilebilir. Kimi meslek gruplarynda 10-20 kelimelik, kimilerinde 50-100 kelimelik bir argo ile, insanlar meramlaryny ba?kalarynyn anlayamayaca?y bir halde ifade etmenin yollaryny aramy?lardyr. Bugün yabancy dil bilen iki insanyn zaman zaman kendi aralarynda ba?kalarynyn anlamamasy kastyyla o dili tercih etmeleri de bir “gizli dil” kullanma ihtiyacydyr. Basit argo durumunda bulunan ö?renci argosunda cüzdan yerine “çaryk” demek, dolmu? sürücülerinin mü?teri yerine “ördek” demeleri de bu konuya dahil edilmelidir.
Batyda dilbilim ara?tyrmalary, di?er alanlarda da oldu?u gibi, detayly bir ?ekilde yapylmy? ve yapylmakta. Sadece ana diller de?il muhtelif sebeplerle olu?mu? ara diller de sosyolojik açydan, yani hangi amaçlarla uydurulduklary, kimler tarafyndan nasyl kullanyldyklary gibi, ve dilbilgisi açysyndan , yani ne kadar kurally olduklary, kurally iseler nasyl formüle edildikleri hususlarynda ara?tyrma mevzuu olmu?lar.
Mesela Avrupa devletlerinin kolonile?tirdi?i birtakym bölgelerde "pidgin" ba?ly?y altynda tanymlanan uydurma diller olu?mu?. Her ne kadar uydurma dense de bu diller üst kültür dili diye kabul edilen/ettirilen kolonile?tiren medeniyetin diliyle kolonile?en alt kültür medeniyeti dilinin kary?tyrylmasyyla olu?turulmu?. Amaç üst kültür dilini uzun uzun ö?retmek/ö?renmek gibi zahmetli bir i? yerine, kysa zamanda misyonerlik ve ticaret yapma amaçlaryna hizmet edecek zahmetsiz bir dil olu?turmak. Basit bir gramer yapysy ve ihtiyacy kar?ylayacak kadar kelime bilgisi yetiyor bu dilleri olu?turmak için. Bunlaryn en ünlüsü Papua Yeni Gine'de kullanylan Yngilizceden mütevellit Tok Pisin dili.
Bu arada 'pidgin' kelimesi güvercin anlamyna gelen Yngilizce 'pigeon' kelimesinden geliyor. Yani güvercin dili gibi veya bizim ku? dili ifadesi gibi bir ?ey. Ço?unlukla misyonerlik ve ticaret amaçly olu?turulmu?lar ama sonradan Afrika’nyn bazy yerlerinde ana dil gibi kullanylmaya bile ba?lanmy?lar.
Bu pidgin dillerinin hepsi hakkynda detayly ara?tyrmalar yapylmy?.
Erkilet gizli dili pidgin mahiyetinde de?il. Daha ziyade jargon olarak ifade edilebilir bence ama jargondan ayrylan tarafy da var. Jargonlar belli bir meslek dalynyn mensuplary tarafyndan argo veya teknik kelimeler olarak ortak kullanylyyor. Erkilet gizli dilini ise sadece o yörenin esnafy meslekta?laryna kar?y tedbir olarak kullanyyor. Hal böyle olunca kendine özel bir durum olu?uyor. Böyle gizli bir jargon Kaliforniya Üniversitesinde bir profesör ve ö?rencileri arasynda kullanylmy?. Buna bir ara?tyrma dahilinde mi yoksa zevk için mi ihtiyaç duydular bilemiyorum ama kendi aralarynda ?ifreli konu?mayy ba?army?lar ve ara?tyrma konusu olmu?lar. Ben bu ara?tyrmayy okumady?ym için detaylaryny bilmiyorum. Mesela fosil kelimesi okulu zamanynda bitiremeyenler için kullanylmy?. Onlaryn kullandy?y bir çok ifade sonradan üniversite ö?rencileri arasynda yaygynla?my?.”
Doç.Dr.Nevzat Özkan’a göre ise, gizli dil kullanma ihtiyacy iptidai kavimlerden itibaren kullanylagelmi?, daha sonra sihirbaz hekimler, gizli kuvvetlerle konu?mak için ana dilin dy?ynda özel bir dil kullanmy?lardyr. Özellikle emniyet ve istihbarat te?kilatynda, diplomasi ve casusluk gibi alanlarda ?ifreli konu?malar, yani gizli dil kullanylmy?tyr. Özkan’yn bu açyklamasy bana Kybrys Bary? Harekaty öncesi rahmetli Turan Güne?’in “Ay?e tatile çykabilir.” Cümlesiyle ?ifrelendirdi?i konu?masyny akla getirdi. Zamanyn Türk Dy?i?leri Bakany olan Turan Güne?’in oradaki görü?meleri sonuçsuz kalynca, Kybrys Bary? Harekaty ba?layabilir anlamynda kullandy?y bu cümle ?ifreli bir mesaj olarak kabul edilmektedir.

Erkilet’in Gizli Dili Nedir?
Erkilet’te eski zamanlarda kimilerine göre tütün kaçakçylarynyn, kimilerine göre çerçilerin kendi aralarynda konu?mak için kullandyklary ve sözcük sayysy oldukça synyrly olan gizli bir dildir.
Türkçe cümle yapysynyn içerisine sadece farkly sözcükleri yerle?tirmek suretiyle meydana getirilen bu dil, kelime uygun ise “yaky?tyrma” bir dildir. Bu dilde sözcüklerin bir kysmy Türkçe kaynakly iken bir kysmy ise Ermenice ve Arapça gibi dillerden kaynaklanmaktadyr; lakin içlerinde uydurma sözler de vardyr.
“Gizli Dil” nasyl bir ihtiyaçtan do?mu?tur?
Erkilet türkülere konu olmu?, Kayseri’nin sayfiye yerlerinden biridir. Erkiletli A?yk Hasan’yn mysralarynda ifade etti?i “Erkilet güzeli ba?lar bozuyor” mysrayndan da anla?ylaca?y gibi Erkilet’te ba?cylyk bir zamanlar önem kazanmy? ve üzüm önemli bir geçim kayna?y olmu?. Erkilet’in yeterli miktarda tahyl alacak arazisinin bulunmayy?y Erkiletlileri ticari hayata itmi? ve çok zor ko?ullarda çerçilik yaparak hayatlaryny sürdürmü?lerdir.
Bölgede Ermeni ve Rum tüccarlardan ticareti ö?renen Müslüman ahali, kimi rivayetlere göre onlardan kalma “gizli bir dili” bugünlere ta?ymy?lardyr. Gizli dilde amaç, iki satycynyn aralarynda geçen konu?manyn mü?teri tarafyndan anla?ylmamasydyr. Kimilerine göre ise, tütün kaçakçyly?y yaparken zaten korku ve endi?eye maruz kalan insanlaryn tehlikeleri birbirlerine gizlice haber verme ihtiyacydyr. Konuyla ilgili bize anlatylan örnekler ise tamamen ticari hayatla ilgili olmu?tur. Bu konunun ticari hayatla ba?lantysy daha sonralary öne çykmy? olmalydyr.
Mesela, Bursa’da aly?veri? yapan bir Erkiletli, bilmeden bir ba?ka Erkiletlinin dükkanyna girmi? ve bir malyn fiyatyny sormu?tur. Aldy?y cevap dokuz liradyr. Erkiletli ayny malyn fiyatyny bir de tezgahtara sorar. Tezgahtar, önceki konu?madan haberli olmady?y için “sekiz buçuk” diye cevap verir. Mal sahibi Erkiletli, tezgahtara kyzarak Erkilet gizli diliyle niçin böyle bir cevap verdi?ini sorar. O zaman mü?teri devreye girerek, kendisinin de Erkiletli oldu?unu ve konu?ulan dili anlady?yny ifade eder.
Dilce
Prof.Ahmet Cafero?lu, 31 Mayys 1952 tarihinde Ystanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyaty Dergisi’nde (cilt:IV. Sayy:4) “Erkilet Çerçilerinin Argosu:Dilce” adyyla bir makale yayynlamy?tyr. (sayfa 334-344)
Erkiletlilerin bu dile dilce adyny verdiklerini belirten Cafero?lu, bu gizli dili “argo” olarak nitelendiriyor. “Erkiletlilerce ‘dilce’ diye adlandyrylan yerli özel dil, her ?eyden evvel, içtimai gruplaryn, mü?terek dil malzemesini de?i?tirmek ve civar mühitteki yabancy dillerden katma unsurlarla vücuda getirilen ‘argo’dan ba?ka bir ?ey de?ildir.”
Cafero?lu’nun yazysynda de?indi?i malzemeyi ise yazydaki bilgilere göre Nihat Çetin ve Mehmet Ersoy derlemi?tir. Yine ayny yazyda Kemalettin Karamete’nin yayynlady?y “dilce”ye ait malzemenin ise pek azynyn kullanyldy?y belirtiliyor.
Cafero?lu, Nihat Çetin’in verdi?i bilgiden hareketle, Erkilet halkynyn kaçakçylyk yapmasy, bu arada, zaptiye ve kolcu tehlikesi kar?ysynda, aralarynda anla?yvermek ve ilk tertibaty alyvermek için, kendilerine mahsus mevcut tabirler ve kelimeler kompleksinden vücuda getirilmi?tir.” Yfadesini kullanyyor. Ona göre, kaçakçylar arasynda ba?layan bu dil, kaçakçylaryn ortadan kalkmasy ile, çerçilerin i?ine yaramy? ve geli?mi?tir. Çerçiler, aralarynda, malyn iyisini kötüsünü ifade etmek, herhangi bir malyn fiyatynyn yükselip alçaldy?yny, mü?teriye ve yabancyya hissettirmeden anlatyvermek için bu “dilce”den faydalanmy?lar görü?ünü dile getiren Cafero?lu, halen (1952) Erkilet’te yabancylar yanynda gizlice konu?ulmasy icap eden durumlarda bu dilin konu?uldu?unu vurguluyor.
Erkiletli çerçiler, Yozgat, Kyr?ehir, Çorum, Sivas ve yöresindeki pazarlary ve köyleri dola?makta idiler. Ahmet Özdemir, bu konuda bir anyyy naklederken Erkiletli bir çerçinin Sinop’tan malynyn tükendi?i yolunda Erkilet’e haber iletti?ini ve zamanyn ?artlary içerisinde kendisine mal gönderildi?ini ifade ediyor ki bunun da bugünkü ticaret dilindeki adynyn “sycak pazarlama” oldu?unu belirtiyor.
Erkiletçe
Asym Yahyabeyo?lu, “Anylarymda Kayseri” (Ankara-1999) kitabynda Erkilet’in gizli diline “Erkilet’çe” adyny verir ve kitabynda ?u açyklamalary yapar:
“Geçmi? yyllarda Erkiletliler Çerçicilikle ve bunun yanysyra tütün kaçakçyly?y ile geçimlerini sa?lyyorlardy. Bu amaçla e?ek syrtyna yerle?tirdikleri kapaklary, çit teli ya da pencere teli ile kaply çerçi kasalarynyn yanyna büyükçe bir harar heybe atarak köy köy dola?yrlardy. Sattyklary i?ne iplik vs. kar?yly?ynda aldyklary un, bulgur, ya?, yumurtayy bu heybede toplarlardy. Ama asyl i?leri tütün kaçakçyly?y idi. Yaptyklary i?in bir ölçüde gizlilik ta?ymasy gerekti?i noktasyndan hareketle, aralarynda bazy rumuzlar kullanma ihtiyacy duymu?lar.”
Gizli Dili aslynda Ermeniler Türklere kar?y my kullanyyorlardy?
Doç.Dr.Nevzat Özkan’yn belirtti?ine göre, aslynda Ermeniler kendi aralaryndaki konu?malary, Türklerin anlamamasy için gizli bir dil kullanyyorlardy. “Mart geliyor.” veya “Cacyr geliyor.” gibi uyary cümleleriyle Türkler geldi?i zaman sözlerini keserlermi?. Bu tür ifadelerin Erkilet’in gizli dilinde bulunmady?yna dikkati çeken Özkan, Ermenilerin de kendilerine ait gizli bir dili bulundu?una dikkat çekiyor ama bu konuda elde yeterli belge ve bilgi bulunmady?yny da hatyrlatyyor. Lakin, bu ifadeden de anla?yldy?y gibi, yahut da bir kysym vesikalaryn da destekleyece?i gibi Kayseri’de Ermeni ve Rum ahalinin de anadilinin Türkçe oldu?u anla?ylmaktadyr. Çünkü, gizli dilde dahi Türkçe cümle yapysy kullanyldy?y gibi, sözcüklerin yüzde 40’tan fazlasy da Türkçedir. Bunu Kayseri’deki kilise kitabeleri de desteklemektedir. Kayseri’deki kilise kitabelerinin tamamyna yakyny farkly alfabelerle yazylmy? olsalar dahi özbeöz Türkçedir. Mesela, Bünyan’daki kilisenin kitabesi, 11’li hece ölçüsüyle yazylmy? ve Grek harfleri ile yazylmy?tyr:
Sene bin sekiz yüz doksan dokuzda
Yapylmy?tyr manastyrda bu oda
Neftçi Abraham A?anyn hayraty
Daim kylsyn Allah onun gayreti
Vartanca
Erkilet’in gizli dili Ahmet Cafero?lu’nun yazysynda “Dilce”, Asym Yahyabeyo?lu’nun kitabynda yazaryn kendi imlasyna göre “Erkilet’çe” olarak adlandyrylyrken bizim yazymyzda “Vartanca” olarak adalndyrylmy?tyr. Bunun sebebi ise, Erkilet Yukary Mahallede kaynak ki?ilerle yapty?ymyz görü?melerde özellikle kaynak ki?ilerimizden Rü?tü Bilgin’in bu dile Vartanca dendi?ini ifade etmesi olmu?tur. Erkilet gizli dilinde de geçen bu kelime vartan (vatan) kelimesine dayanyyor. Gizli dilde geçen “vartanly” ifadesi ise hem?ehri, yani Erkiletli anlamyna geliyor. Böyle olunca, Rü?tü Bilgin’in ifade etti?i “Vartanca”, “Erkilet dili” veya “Erkilet’in gizli dili” anlamynda kullanylmaktadyr. Bunun yanysyra Erkilet’in “Vartan” adyny ta?yyan bir köyü de mevcuttur.


Kayserili tezgahtarlar da bugün bu dili kullanyyorlar
Y?in ilginç tarafy Kayseri’de Erkilet kökenli olmayan bir çok tezgahtar, bugün yine Erkilet’in gizli dilini kullanarak kendi aralarynda anla?ma yoluna gitmektedirler. Demek ki bu dilin asyl i?levi, ticarette, satycynyn alycynyn anlayamayaca?y bir dile ihtiyaç duymasydyr.

Gizli dil fykralara konu olmu?tur
Bir köydeki ahbaplaryna misafir olan iki çerçiyi, ev sahibi ho?be?le kar?ylayarak istekleri üzerine buz gibi su ikram etmi?. Aradan bir zaman geçmesine ra?men “aç mysynyz, tok musunuz” dememi?. Çerçilerden biri, ötekine:
-Mandyracy da secürüne avzyn, delo?lanyna ge?, demi?.
Erkilet gizli dilindeki bu cümlenin açyklamasy ?öyle:
-Ev sahibi su ikramynda iyi, ekmek konusunda kötü.
**********
Erkiletlinin biri, uzak bir ?ehirden ya? sipari?i vermi?. Mal, kamyona yüklenmi? Erkilet’e gelecek. Bu syrada , uzak ?ehirdeki bir ba?ka Erkiletli, Kayseri’deki Erkiletliye haber telgrafla gelen ya?yn kalitesi oldu?unu telgrafla haber vermi?:
-pi gi? çykty, kamyonu te?dir
Açyklamasy:
-Ya? kötü çykty, kamyonu geri çevir.
Bu telgrafy alan Erkiletli, bozuk maly almaz geri gönderir.
**********
Erkiletlinin biri Yzmir’e gitmi?, ya? alacak. Otele Kayseri’den bir telefon gelir. Telefonda ba?larlar Erkilet lisanyyla konu?maya... Kayseri’den gelen telefondaki ses demektedir ki:
-pi avzynla?ty, gidoru çok al.
Açyklamasy:
-Ya? de?erlendi, maly çok al.
Bu konu?malary dinleyen otel görevlisi, ajan oldu?u iddiasyyla polisleri ça?yrmy?. Erkiletli, bunun gizli lisanlary oldu?unu polise anlatana kadar hal gelmi? ba?yna.
********
Erkiletlinin biri ba?ka bir ?ehirde bilmedi?i bir toplulu?a girmi? ve selamlamy?:
-Selam aleyküm ca? efendiler!
Açyklamasy:
-Selam aleyküm e?ek efendiler!
O toplulukta da Erkiletli biri varmy?, konu?any anlayyp cevaplamy? hemen:
-Aleyküm selam ca?yn galaklysy.
Açyklamasy:
-Aleyküm selam, e?e?in büyü?ü.
Adam, o toplulukta Erkiletli birini dü?ünmedi?i için ?a?akalmy?.
Erkilet Gizli Dilindeki Kelimelerin Kökeni
Erkilet gizli dilinde bugüne kadar yapylan ara?tyrmalarda 77 kelime tespit edilmi?tir. Bu kelimelerden 34 tanesi Türkçe, 17 tanesi Ermenice, 7 tanesi Farsça, 3 tanesi Arapçadyr. Kayna?y belli olmayan kelime sayysy ise 18’dir.
Erkilet Belediye Ba?kany Hüseyin Orhan’yn yardymlary ile görü?tü?ümüz Erkilet e?rafyndan Mustafa Karahançer, Hanifi Karahançer, Hacyali Karahançer, Rü?tü Bilgin, Nuri Altan ve Kadir Sabyr’yn verdi?i örneklerden küçük bir sözlük hazyrladyk. Be?endik A.?. Genel Müdür Yardymcysy Ahmet Özdemir’in bize verdi?i Rahmetli Ahmet Cafero?lu’nun “Erkilet Çerçileri’nin dili: Dilce” yazysynda yer alan bilgiler do?rultusunda kaynakçamyz geni?ledi. Te?ekkürlerimizi sunuyoruz.
Erkilet Çerçi Dili’nin Sözcükleri:
A.Ermenice kökenli olanlar:
Ankin: kadyn
Avgyt: yumurta
Byzdyh: çocuk
Cur: su, ayran
Çambu?: üzüm
Çik: yok
Deslenmek: söz açmak
Ge?: kötü, zararly, çirkin
Geçelmek: sertçe hareket etmek
Ge?elemek: ucuzlamak
Ge?etmek: ayyrmak, bozmak
Gidor: para
Mazin: yo?urt
Secur: kahve
Üsgü: altyn
B.Arapça kökenli olanlar:
Daby: at
Dana?: kadyn
Tüfan: tütün, sigara
C.Farsça kökenli olanlar:
Bet:kötü, çirkin
Cam: ayna
Cev: arpa
Çyray: y?yk
Gi?: aptal, bön
Pi : ya?
Sim: para, lira
D.Türkçe kökenli olanlar:
Acy?i: biber (acy i?i)
Agy?i: kaput (a? i?i)
Cyzi?i: yazy (cyzy i?i)
Çavy: erkek ve kadynyn cinsiyet uzvu
Delolan: ekmek (deli o?lan) mecazi anlamda
Devirmek: uyu?mak (mecazi)
Döymek: yemek (azeri argosu)
Dumanly. Pilav (mecazi)
Düve: kyz (mecazi)
Enayiotu: sigara (mecazi)
Gubuz: mübala?acy
Gubuduh: yalan, mübala?a
Kav: jandarma, polis, bekçi (mecazi)
Kepenek: ka?yt para (mecazi)
Ke?: Peynir
Kevik: saman
Kö?keru?a: bit (kö?ker u?a?y) mecazi
Mele?i: koyun (melemekten)
Ölmek: yükleri yykmak (mecazi)
Partal: elbise, manifatura (Ça?atayca)
Patlangyç: silah (patlamak fiilinden)
Kyrmak: çiftle?mek (mecazi)
Kutuksuyu: pekmez (kütük suyu)
Saramet: mavzer (sary ahmet) mecazi
Syçanboku: çakmakta?y (mecazi)
Sokum: mermi
Somun: Tüfek mermisi
Süzmek: içki içmek (mecazi)
Teymek: eri?mek (Azeri Türkçesi)
Teydirmek:getirmek (Azeri Türkçesi)
Tüydürmek: vermek (mecazi)
Vartanly: hem?ehri (vatanly)
Yanlama: Kurt (mecazi)
Yoz: Bit
E.Hangi Dilden Kaynaklandy?y Belli Olmayanlar:
Avzyn: bol, iyi
Banayyk: koca
Ca?: e?ek, insan
Ceselmek:tedbirli
Engez: syr
Engezlemek: gizlemek, kaçyrmak, çiftle?mek
Galgal: köpek
Gasar:sus, dikkat et, sözü kes
Gasavan: yalan söylemek
Ges: peynir
Ge?en: korkak
Kermir: Kyzylba?
Kireç: un
Mez: iyi
Pos: Otobüs
Sorun: Bu?day
?öbet:pislik
Terzi: iplik
Erkilet Gizli Dili’nden cümle örnekleri
1.Mandyracy curuna avzyn, delolanyna ge?.
(Ev sahibi, suyuna iyi, ekme?ine kötü.)
2.Danaçlar yuna?a gitti.
(Kadynlar yuna?a gitti)
3.Bize burda partal te?ecek mi, te?miyecek mi?
(Bize burada yatak verecekler mi, vermeyecekler mi?)
4.Byzdyh, sen te?, dabylara cev, kevik te?dir.
(O?lum sen git, atlara arpa, saman getir.)
5.Avzyn dana?.
(güzel kadyn)
6.Patlangyçly ca?.
(silahly adam, jandarma, asker veya polis)
7.Saryo?lana sokum tegdirdin mi?
(tüfe?e kur?un sürdün mü?)
8.Avzyn gav.
(önemli adam, vali, kaymakam vs.)

_________________
Ne mutlu Türkçe konuşana
Kullanıcı kimliğini gösterS.Burhanettin AKBAŞ tarafından gönderilen tüm bildirileri bulÖzel bildiri gönderE-mek gönderKullanıcının web sitesini ziyaret etMSNM
Erkilet'in Gizli Dili "Dilce ya da Vartanca"
Bu yazışma ortamında yeni konular açamazsınız
Bu yazışma ortamında bildirilere cevap veremezsiniz
Bu yazışma ortamında bildirileri değiştiremezsiniz
Bu yazışma ortamında bildirileri silemezsiniz
Bu yazışma ortamında anketlerde oy kullanamazsınız
Tüm saatler GMT +2 Saat  
1. sayfa (Toplam 1 sayfa)  

  
  
 Cevap Gönder  
Yeni Sayfa 2