Ana Sayfa
DİLİMİZİ KORUYALIM, ONA SAHİP ÇIKALIM
TÜRK DİLİ SEVDALILARININ BULUŞMA YERİ
Cevap Gönder
YAZIM KURALLARI II GENİŞ ZAMAN EKLERİ
Site Sorumlusu

Kayıt: 29 Ekm 2004
Bildiriler: 1514
Şehir: Frankfurt
Alıntıyla Cevap Gönder
GENİŞ ZAMAN EKLERİ

Yazım kurallarını ele aldığımız bu yazı dizisinde bugün bir dil bilgisi konusunu işlemek istiyorum.

Bilindiği gibi dilimizde zaman çekimleri 5 başlık altında işleniyor. Bunlardan şimdiki, belirli geçmiş, belirsiz geçmiş ve gelecek zaman çekimlerinde kural dışı diyeceğimiz hemen hemen hiçbir ayrıcalık yoktur. Kurallar kesinlikle tektir ve kalıplar değişiklik göstermez. Sadece bugün konu edineceğimiz geniş zaman çekimlerinde ilk bakışta biraz karışıklık var gibi görülebilir. Aslında aşağıda görüleceği gibi onun da kendince bir düzeni vardır.

Geniş zamandaki çekimler hakkında pek çok soru ile karşılaştım. Bunları gerek kendi yazışma ortamımda (Forum) gerekse özel yazışmalarla elimden geldiğince yanıtlamaya çalıştım. Çekimlerle ilgili özellikleri sıraladığım bu çalışmamı sizlerle de paylaşmak istedim. Umarım yararlı olacaktır.

Bana gelen bir iletiyi paylaşarak konuya girmek istiyorum.

***

Sayın Tahsin MELAN

arkadaşlarımla bazı kelimeler üzerinde sürekli tartışıyoruz.

Kelimeler:
vururum-vurarım
kururum kurarım
dururum durarım
...
Bu kelimelerden hangileri doğru, gerekçeleri ile bize geri dönerseniz mutlu olacağız. Bu sayede sınıf öğretmeni olarak öğrencilere daha etkili ve doğru öğretim olanağı sunabileceğiz

Şimdiden sağolun.
R. A.
Pamukkale Üniversitesi

***

GENİŞ ZAMAN

Eylem çekimlerinin anlatmaya çalıştığı zaman dilimi açısından en kapsamlı olanı geniş zamandır. Diğer zamanların aksine eylemlere zaman sınırlaması getirmezler. İşin her zaman yapılabileceği kavramını yansıtırlar. Böylece "Ne zaman?" sorusu yöneltildiğinde "Her zaman, daima." yanıtları alınır.

Örnekler:
Kuşlar ötünce içimi bir sevinç kaplar. (Ne zaman? > Her zaman.)
Kışın kar yağdığında kardan adam yaparız. (Ne zaman? > Her zaman.)
Kitap okumayı severim. (Ne zaman? > Her zaman.)
Seher vakti kuşlar cıvıldaşır. (Ne zaman? > Her zaman.)
Akşamları buraya gelir misin? (Ne zaman? > Her zaman.)
Analar yavrularını ömür boyu korur. (Ne zaman? > Her zaman.)
Ağaçlar kışın adeta ölür, ilkbaharla tekrar dirilirler. (Ne zaman? > Her zaman.)

Bazı durumlarda ise cümlenin gelişine, konuya, anlatıma göre, "o zaman, o anda, geldiğinde, eskiden... vb." yanıtlar bekler.

Örnek:
"İki arkadaş ormana gider. Orada ağaç keser, kuş avlarlar. Akşam olduğunda yollarını kaybeden şaşkınlar, bir mağaraya girerler. Ama o mağarada bir ayı yaşamaktadır. Bunu gören tabansızlar arkalarına bakmadan kaçar. Gece karanlığında o hızla koşmaya başlarlar."

Görüldüğü gibi bu parçadaki geniş zaman ekleri geçmiş zaman kavramı yansıtmaktadır. Tek düzelikten kurtulup anlatıma canlılık kazandırmak amacıyla bu yol seçilmiştir. "Ne zaman?" sorusunu yönelttiğimizde alınan yanıtlara dikkat ediniz.

Geniş zaman ekleri:

Yukarıdaki örneklerde de görüldüğü gibi eylemlerimize geniş zaman kavramı kazandıran ekler şunlardır: -r, -ar, (-er) -ır (-ir, -ur, -ür)

Ünlü uyumları gereği değişimleri dikkate almazsak karşımıza, ortak ses "-r" olmak üzere üç kullanım şekli çıkıyor: -r, -ar, -ır

İşte tüm sorun burada başlıyor. Ne zaman "-r" ne zaman "-ar" ne zaman "-ır"?

Diğer zaman eklerinin tekliği ve düzenliliği göz önüne alınırsa geniş zaman eklerinin biraz sorunlu olduğu ortadadır. Buna rağmen dilimizin güzel kuralları bunu çözmüştür. Anadil gelişimi ve yetisi sonucu yetişkinlerde doğaçlama düzgün kullanılmasına rağmen bazı karışıklıkların kendini gösterdiği de kesindir. Özellikle çocuk dilinde; dil kullanımı yetisini tam kazanamamış olmaları nedeniyle bu eklerin karıştırılması kaçınılmaz olmakta, hatta o yıllara özgü, sevimli ve kulağa hoş gelen ilginç söylemlerin ortaya çıktığı görülmektedir. "Anne ben gelerim. Baba bunu bana verer misin?" gibi.

İlk bakışta karışık gibi görünen bu olayın aşağıdaki kurallar gereğince aydınlanacağı kesindir.

I) -r ekinin kullanımı:

Sonu ünlü ile biten eylemlere "-r" eki gelir.
Örnekler: ağla-r, oku-r, söyle-r, oyna-r, dinle-r, iste-r, kokla-r, inle-r, fırla-r... vb.

II ) -ar (-er) ekinin kullanımı:

Tek heceli tüm eylemler -ar (-er) ekiyle çekimlenmektedir. (Dikkat: III. Bölümde kural dışı olarak verilecek 12 eylem hariç.)
Örnekler: kur-ar, yaz-ar, çiz-er, gez-er, aç-ar, kalk-ar, bit-er, sil-er, düş-er, um-ar, çal-ar, kork-ar, sev-er, koş-ar, an-ar, it-er, uç-ar, gir-er, serp-er, art-ar...

III ) -ır (-ir, -ur, -ür) ekinin kullanımı:

Bunları iki başlık altında toplamak gerekiyor.

1) Birinci ve ikinci grup dışındaki tüm eylemler (çatı ekleri alanlar dahil) -ır (-ir, -ur, -ür) ekiyle çekimlenmektedir.
Örnekler: göster-ir, düşün-ür, sevin-ir, birik-ir, anlat-ır, uçuş-ur, dertleş-ir, fışkır-ır, söylen-ir, bildir-ir, bırak-ır, inan-ır, güzelleş-ir, olgunlaş-ır... vb.

2) Tek heceli eylemlerden sadece aşağıda verilen 12'si her zaman -ır (-ir, -ur, -ür) ekleriyle çekimlenir.
Almak / olmak / ölmek / bilmek / bulmak / gelmek / kalmak / vermek / varmak / vurmak / görmek / durmak

Al-ır, ol-ur, öl-ür, bil-ir, bul-ur, gel-ir, kal-ır, ver-ir, var-ır, vur-ur, gör-ür, dur-ur

Dilimiz kurallarının matematiksel işlemesi ve kural dışı uygulamalara fırsat vermemesi en büyük gurur kaynağımızdır. Bu tutarlılık içinde sadece 12 eylemin -ki belirlenmiş olması da tutarlılıktır- kendince bir kural gerektirmiş olması tutarsızlık olarak değerlendirilmemelidir.

Ayrıca unutulmaması gereken bir özellik daha:
Çok az sayıdaki bazı tek heceli eylemlerin geniş zaman çekimi sırasında, eylem kökü ile geniş zaman eki arasına "- n" edilgenlik ekinin girdiği görülür. Geniş zaman eki ise 12 kural dışı eylemdeki gibi -ır ekidir.
"de-n-ir, ye-n-ir, ko-n-ur" gibi.

Tahsin MELAN

Kaynak: http://ha-ber.net/index.php?option=com_content&task=view&id=11150&Itemid=10

_________________
BİRİMİZ HEPİMİZ, HEPİMİZ DİLİMİZ İÇİN. tm
Kullanıcı kimliğini gösterTahsin MELAN tarafından gönderilen tüm bildirileri bulÖzel bildiri gönderE-mek gönderKullanıcının web sitesini ziyaret et
YAZIM KURALLARI II GENİŞ ZAMAN EKLERİ
Bu yazışma ortamında yeni konular açamazsınız
Bu yazışma ortamında bildirilere cevap veremezsiniz
Bu yazışma ortamında bildirileri değiştiremezsiniz
Bu yazışma ortamında bildirileri silemezsiniz
Bu yazışma ortamında anketlerde oy kullanamazsınız
Tüm saatler GMT +2 Saat  
1. sayfa (Toplam 1 sayfa)  

  
  
 Cevap Gönder  
Yeni Sayfa 2