Ana Sayfa
DİLİMİZİ KORUYALIM, ONA SAHİP ÇIKALIM
TÜRK DİLİ SEVDALILARININ BULUŞMA YERİ
Cevap Gönder
ATALARIMIZ NASIL TÜRETTYLER ve DERLEDYLER?
Türk Dili Sevdalısı

Kayıt: 08 Eyl 2005
Bildiriler: 2333
Şehir: Almanya
Alıntıyla Cevap Gönder
Sevgili dil, gönül ve aslynyn dostlary.

Sonuçta sa?lykly bir ürün, yani; kullany?ly, anlamly, anla?ylyr sesletide (telaffuz) ve tynlamada (tonlamada) dilimizin yapysyna uyumlu nasyl bir gidi? yolu seçmemiz gerekti?ini usumuzda iyice yo?urup yola çykmanyn ne denli yararly olaca?yny burada sizlere açyklamak istiyorum.

Türkçe, kendi dilim oldu?u için söylemiyorum. (Bu yüzden kendimi Tanry huzurunda gururlu, onurlu, ?erefli ve kutlu bir varlyk olarak kabul etti?imi bilmenizi de isterim!)

Almanya'da yakla?yk 60 saygyn dil üzerine (Mü?terileri arasynda, AB, Mercedes, OPEL, VW, Alman kitabevleri, Alman Telekom vb. ?irketler ve onlaryn yany syra saygyn kurum ve i?etmeler var.) çaly?an bir çevirmenler ortakly?y ile beraber çaly?yp yürüttü?üm çevirmenlik bürosu sahibiyim.
Burada edindi?im kanaat; aralarynda bizden daha zengin kelime haznesine sahip Almanca dahil hiçbir dilin Türkçe kadar türetime yatkyn, konu?maya elveri?li, ?iir ve edebiyat sanatyna uygun ve bilhassa da kula?a ho? gelen güzel na?meli oldu?una tanyk olmadym.

Hele de (TÜRK-TÜRKÜ isim ba?lantysyny bir dü?ünün) senelerden buyana ileti?imin birçok kesimini türkü biçiminde na?meyle payla?an insanymyzyn halk ?iiri ve edebiyatyna bakacak olursak, tanyyabildi?im hemen hemen hiçbir dil bu dalda Türkçe kadar kullanyma elveri?li de?ildir.

Bu nedenle, halk edebiyaty ?iir sanatynyn, türkü sanatynyn, destan yazarlarynyn, seyyahlarymyzyn,
hikâye ve masal anlatycylarynyn (Maalesef günümüzde bu nesilden kimse kalmamy?tyr.) yerlerini; kitap, TV, gazete, genela? vs. gibi 'mahrem' kaynaklar alarak, maalesef ileti?imin zayyflamasyna neden oldu. Bu konunun, dilimizin zenginli?i yönünden ne kadar önemli oldu?unun altyny çizerek ve vurgulayarak bildirmek isterim.

Bilhassa, buluculuk ve yaratycylykta 'mucize' veya 'Tanry'nyn özel lütfu' diye nitelendirdi?im; birço?unun okul yüzü dahi görmemesine, Â?yk Veysel gibi çocuk ya?ta âmâ kalmasyna ra?men, güya; mürekkep yalamy?, tahsilli aydyn, bilimci geçinen biz insanlaryn yanynda aslynda her birinin 'dahî' diye nitelendirilmesi gereken de?erli 'halk ozanlarymyzyn' dilimize katkysy sayfalara sy?mayacak kadar çoktur.

Byrakalym kendimizi bir yana, âlim ve bilimadamy dedi?imiz büyüklerimizin samimi gayretleri bile, halk ozanlarymyzyn yaratycylyk yetene?i yanynda zayyf kalyr.

Ozanlarymyzyn, özellikle kafiyeli ?iir ve türkü yaratymynda <syfat, isim, durum, hal, manzara vb. kavramlaryndan> fiil türetmedeki yetenek, yaratycylyk ve becerilerine ba?ka bir yerde tanyk olmadym.
Allah onlaryn yoklu?unu vermesin. Ölenlerine rahmet, ya?ayanlaryna ve gelecek ku?aklaryna da sa?lyk afiyet diliyorum. (Halk ?iiiri ve edebiyatyna olan dü?künlü?ümü buradan anlayyn!)


33 yyldan buyana hergün konu?tu?um, 26 yyldan buyana meslek endazesi olarak kullandy?ym, anadilim kadar hissederek okuyup, konu?up yazamasam bile, artyk o dilde dahi dü?leyebildi?im Almanca, 4 ve 5 türetim ekine sahipken, dilimizde bir düzineden fazla türetim hecesi vardyr.
(Site üyesi sevgili Türkçe hocalarymyn bunu benden çok daha iyi bilip, tanymlayacaklaryndan eminim!)

Kökünden ve aslyndan bir do?a insany olan atalarymyz, isim ve kelime türetiminde öncelikle, günlük ya?amlarynda do?rudan esinlendikleri do?a yaratyklaryny, (insan, bitkiler, hayvanlar, do?a manzaralary vbg.) ya?am aly?kanlyklaryny ve geleneklerini türetimde örnek ve de önder almy?lardyr.

Türetimleri bir kabileden di?erine ta?yyan, bunu, a?a?ydaki güzel bir örnekle vurgulamaya çaly?tym:

Bülbül > (Her iki gagasyny sürekli biribirine vurarak '?ak, ?ak, ?ak...' türünden sesler çykaryp >?akyyarak) kula?a, ruha, dü?ünme, dü?lem (tasavvur) ve dü?lemleme (hayal) alemimize ho?luk ve haz katan sesler çykaryr.

Atalarymyz; bülbül adyny da, bu güzel ku?un, narin ve sürekli <bül-bül-bül-bül-bül-> ses hecelerini tekrarla ho? bir na?me çykarmasyndan vermi?lerdir.

>?akymak > insanyn tatly dille di?erlerine hitabetmesi, na?meli ve ho? konu?masy anlamyna gelir.

Bakynyz; do?ada gerçekle?en bir tek olay, hangi kavramlary beraberinde getirir:

Ynsanda gerçekle?en olay:

Di (de) > do?al ça?ry?y sesle?i (konu?masy olmasa da gyrtlaktan çykan do?al hece! Bebeklerde ve konu?ma yetene?i henüz geli?memi? (ilk) insanlaryn çykardy?y do?al ses)

Dil > a?yzdaki uzvumuz
di (de!) (Konu?maya veya ileti?ime ça?ry)
dil
dilek
dilemek
dillenmek > bebeklikte konu?maya ba?lamak
dilci > bilim çaly?many, bilim adamy
dilsever > konu?mayy seven (bo?bo?az de?il!)
dilbaz
dilkâr
dilaver (erkek ismi)
dilcelik (konu?ma yeri)
dibilim
dildü?künü (diline, konu?maya tutkusu olan)
dilsel
dilcan (Tr./Ar. kary?yk kelime)
dilcel
dilhas
dilnaz
dilenci

vs. veyahut

>?aka
>?akacy (asly ?akycy)
>?akrak (veya ?en-?akrak) >ne?eli, güldürücü ki?i syfaty
>?akadan
>?akamsy
>?akacylyk
>?akadar >?akayy çok seven insan..

vbg.

?YMDY, VARILAN SONUÇLA SAKIN OLA HAYRETLERE DÜ?MEYYN:

>Ya?amyn özünden kaynaklanan bu türetimlerim temelde bilimle ve ilimle hiçbir ilgisi yoktur.
>Bilimsel oldu?unu bizler sonradan yorumlar ve tanymlaryz.
>Kelime türeten atalarymyz, 'hele bugün bir bilimsel yeni türeti yapalym' dememi?lerdir. Yleti?imlerinde gereksinim duyduklary tanymlamalara hemfikir ve herkesin anlayaca?y bir isim vermi?lerdir.

>Anlamly ve kullany?ly türetim, aslynda bilimsel çaly?ma ile de?il, do?açlama dü?ünce yolundan giderek gerçekle?ir, kalycy ve halk tarafyndan kalycy kullanym bulmasy hedeflenmi?se de, aslynda böyle gerçekle?mesi gerekir.

>Anlamly türetimi aslynda, masa ba?y failleri de?il (ben de dahil) halk gerçekle?tirir ve kullanyr.

>Bizlerin türetimde, atalarymyzdan daha titiz, daha bilinçli, daha derin dü?ünceli, daha çok ara?tyrmacy olmasy gerekir ki, onlaryn sa?lykly ve anlamly türetimlerine yakyn çaly?malar da bulunabilelim.

>Ycabynda bir kelime hakkynda aylarca dü?ünüp ta?ynmamyz (Çok ilginç bir deyim, ileride yorumlarym!) gerekecek, yüzlerce öneriler getirilecektir.

>Sonradan yapylmasy öngörülen türetimin, halk dilinde kabul bulmasy için aslynda yyllaryn gerekli oldu?unu bilmeliyiz. (Kelime ve deyimlerin atly develi ça?da dilden dile dola?masy do?al olarak yyllar almy?ty.)

>içinde ya?ady?ymyz, süratle ilerleyen ça?ymyzda da 'her biri milyonlaryn adyna bizzat halkyn tümü kadar sorumluluk ta?yyan devlet adamlary, yazarlar, ?âirler, ö?retmenler, e?itmenler, söz ustalary, mizah ve makale yazarlary, film ve tiyatro eserleri yazarlary, gazeteciler, çevirmenler, basyn-yayyn (TV, gazete, kitabevi vs.) ve bizler gibi mürekkep yalamy? insanlaryn sorumlu ve bilinçli dil kullanym tutumlary gereklidir.

>eldilinden; geleneksel ya?am, dü?ünme, dü?ümleme, konu?ma, edebiyat sanaty benzerli?i açysyndan alynan ve sadece dilimize de?il, dü?, dü?ünme, dü?lemleme ve günlük ya?antymyza girmi? ve kabul bulmu? eskilerden buyana kullanylan kelimeler (sykça Arapça ve Farsçadan, seyrek de olda Batydan), kom?ularyn kyz alyp-vermesine benzer. Aile ve insanlyk aleminin devamy biçimine gelen ve ya?amymyzda de?i?mesi söz konusu olmayan bu tutumu dilimizde uygularken,

>a?yry dinci oldu?unu ve Tanry'ya daha da fazla yakla?ty?yny sanan zavally kökdincilerin 'Allemülgullematü' lerine tamen kar?y oldu?um gibi, >kendini daha ça?da?, daha evrensel, daha da üstün kaliteli insan sanarak, anadilinden uzakla?yp 'McDonalds'yn üstün performansly “dönburger”ine hayranlyk duyan ki?ilere de kar?y oldu?umu, her iki grubu da ?iddetle kynady?ymy ve ne bizden biri ne de dilda? saydy?ymy bilmenizi saygyyla rica ederim.

Türetim öneri çaly?malaryna katkysy olan her birimiz bu önemli noktalara sorumlulu?u, duyarlyly?y ve ayny zamanda da dile, atalarymyza, halkymyza, gelece?imize ve bilime gösterilmesi gereken sa?duyulu tutumu ortaya koyabiliyor muyuz?

Yyi dü?ünmeler, dü?lemlemeler ve çaly?malar dilerim.
(Bu cümleye ba?arylar ve sorumluluklary almadym; çünkü ba?ary <ba?ary> olmakla, sorumluluk da <sorumluluk> almakla zaten sürekli iyidir. Bir kez daha 'iyi' demek 'somunla pide yemeye benzer! Bu da; 'bilgiç geçindi?i halde, dili yanly? kullananlara sitemli, imaly ve gizemlice bir uyarym olsun.

Saygylar ve selamlarymy iletirim.

Dip ekyazy:
Belki biraz ayyp olacak gerçi sayyn Melan benim kalifiyelik dallarymy ve çaly?malarymy “Seç de al, gerekeni sen yaz!” ricama ra?men, uygun gördü?ü dü?üncesiyle tümünü yazmy?. Ama 'mahcup oldum ve orada görmekten sykyldym, utandym “Acaba arkada?lar hakkymda ne dü?ünür?” diye tela?lyyym dersem yeridir.

Herneyse olmu? bir kez. Ok yaydan çykmy?ken dil ve gönül dostlaryma dilimizden ötürü onurlanmalary için a?a?ydaki bildiriyi yazmayy uygun buldum:

Alman bilimkentleri Türkoloji meslek daly kökbilimcileri yüksekö?retim ara?tyrman ve e?itim üyeleri birli?i benden 'Türk dilinin do?masy, do?ally?y ve geleneksel kullanymy' hakkynda gelecek yyl bir seminer verme ricasynda bulundu. Bu ricaya, kendi adyma de?il de, bilhassa siz dil dostlarymyn ve saygyn güzel dilimin adyna ve hatyryna hemen 'evet' dedi?imi bilmenizde yarar gördüm.

OLDUKÇA UZUN YAZDIM, AMA DYLDOSTU ARKADA?LARIMIN VE YURTTA?LARIMIN BYLMESYNDE ÇOK YARAR VAR, SANIRIM!

Sevgi ve saygylarymy iletirim.

Çyrak geldim aleme, çyrak da gidece?im.
Yanly?lar yanynda bilmez edemeyece?im.
El ne yaparsa yapsyn, umurumda de?il ki....
Dilimin hamalyyym syrtymda güdece?im.

Kederli
(Kusur ve anlatym hatalarymy ba?y?layyn).

_________________
Sev ki sevilesin!
Kullanıcı kimliğini gösterKederli tarafından gönderilen tüm bildirileri bulÖzel bildiri gönder
ATALARIMIZ NASIL TÜRETTYLER ve DERLEDYLER?
Bu yazışma ortamında yeni konular açamazsınız
Bu yazışma ortamında bildirilere cevap veremezsiniz
Bu yazışma ortamında bildirileri değiştiremezsiniz
Bu yazışma ortamında bildirileri silemezsiniz
Bu yazışma ortamında anketlerde oy kullanamazsınız
Tüm saatler GMT +2 Saat  
1. sayfa (Toplam 1 sayfa)  

  
  
 Cevap Gönder  
Yeni Sayfa 2